«باز هم حق تیم ما را خوردند! »
اگر فوتبال ایران را دنبال کرده باشید، احتمالاً این جمله را بارها از زبان بازیکنان، مربیان و هواداران شنیدهاید. بعد از بسیاری از مسابقات مهم لیگ برتر، سوت پایان به معنای پایان بحث نیست. یک صحنه داوری بارها بازپخش میشود، کارشناسان نظرهای متفاوتی میدهند، مربیان از داوری گلایه میکنند و هواداران نیز معتقدند نتیجه مسابقه تحت تأثیر یک تصمیم اشتباه قرار گرفته است.
سالها این وضعیت به بخشی آشنا از فوتبال ایران تبدیل شده بود. برای همین، وقتی صحبت از ورود VAR شد، خیلیها تصور کردند این جنجالها بالاخره به پایان میرسد.
VAR مخفف Video Assistant Referee و به معنای «کمکداور ویدیویی» است. کمکداور ویدیویی به تصاویر مسابقه دسترسی مستقل دارد و در صورت مشاهده یک خطای واضح یا اتفاق مهمی که از دید داوران دور مانده است، میتواند بازبینی صحنه را به داور اصلی پیشنهاد کند.
این سیستم بهطور معمول برای چهار دسته اصلی از تصمیمهای مسابقهساز به کار میرود: گل یا عدم گل، پنالتی یا عدم پنالتی، کارت قرمز مستقیم و اشتباه در شناسایی بازیکن. بااینحال، تصمیم نهایی همیشه بر عهده داور مسابقه است و VAR خود بهتنهایی تصمیم داوری صادر نمیکند.
روی کاغذ، همهچیز امیدوارکننده به نظر میرسید؛ اما ورود VAR به فوتبال ایران بهتنهایی نتوانست اختلافها را پایان دهد. محدودیت زیرساختها، تفاوت امکانات ورزشگاهها، کیفیت تصاویر و نبود شفافیت کافی درباره روند بعضی از تصمیمها، خود به موضوع تازهای برای اعتراض باشگاهها و هواداران تبدیل شد.
اینجاست که سؤال اصلی مطرح میشود:
اگر VAR برای کاهش اشتباهات و اختلافهای داوری طراحی شده است، چرا اجرای آن در فوتبال ایران به یکی از سوژههای اصلی اختلاف تبدیل شده است؟
بخش مهمی از پاسخ این سؤال، نه در خود فناوری، بلکه در شیوه پیادهسازی آن قرار دارد.
مشکلات VAR در ایران
براساس استاندارد فیفا، دو نوع پیکربندی فنی برای اجرای VAR مجاز است: سیستم کامل VAR که از حداقل چهار دوربین استفاده میکند و تعداد دوربینهای آن میتواند افزایش یابد و VAR Light یا سبک که نسخهای سادهتر با ۴ تا ۸ دوربین است، برای مسابقاتی که بودجه یا زیرساخت نسخه کامل را ندارند.
بااینحال، تعداد دوربینها تنها معیار کیفیت اجرای VAR نیست. محل نصب دوربینها، زاویه تصویربرداری، کیفیت و نرخ فریم تصاویر، دسترسی به بازپخشهای مناسب، پایداری ارتباطات و هماهنگی میان تیم پخش و تیم داوری نیز اهمیت دارند. هرچه زاویههای قابل استفاده محدودتر باشند، بررسی صحنههایی مانند آفساید، برخوردهای داخل محوطه جریمه و لمس توپ دشوارتر میشود.
با توجه به محدودیتهای زیرساختی و تصاویری که از مسابقات لیگ برتر منتشر میشود، به نظر میرسد اجرای VAR در بسیاری از ورزشگاههای ایران با تعداد محدودی زاویه و با اتکا به تصاویر دوربینهای پخش تلویزیونی انجام میشود.
پیش از آغاز لیگ بیستوچهارم، انتظار میرفت استفاده از VAR در مسابقات لیگ برتر گسترش پیدا کند؛ اما در عمل، این فناوری از ابتدا در همه دیدارها بهطور یکسان در دسترس نبود. همین تفاوت در شرایط برگزاری مسابقات، انتقادهایی را درباره نابرابری امکانات داوری از جمله از سوی سرمربی های تراکتور و نساجی ایجاد کرد.
نمونهای دیگر از این مشکلات در دیدار پرسپولیس و فولاد در ورزشگاه سردار آزادگان قزوین رخ داد؛ جایی که مسابقه به دلیل آماده نبودن کامل سیستم VAR حدود ۱۲ دقیقه با تأخیر آغاز شد و حتی در جریان بازی نیز مانیتور بازبینی کنار زمین برای داور تصویر نمایش نمیداد. شاید این اتفاق در نگاه اول یک ایراد فنی ساده به نظر برسد، اما یک نکته مهم را نشان میدهد؛ اجرای VAR فقط به نصب چند دوربین و مانیتور خلاصه نمیشود. قبل از هر مسابقه، تجهیزات باید آزمایش شوند و همه بخشهای فنی هماهنگ باشند.
چرا VAR به اعتراضهای داوری پایان نداد؟
یکی از بزرگترین سوءبرداشتها درباره VAR این بود که خیلیها تصور میکردند با ورود این فناوری، اشتباهات داوری برای همیشه تمام میشود. در حالی که VAR اصلاً برای چنین هدفی طراحی نشده است. این سیستم فقط در موقعیتهای حساس و برای کاهش خطارهای داوری طراحی شده است. حتی در همین موارد هم قرار نیست همیشه تصمیم داور را تغییر دهد، بلکه فقط خطاهای «واضح و آشکار» را بررسی میکند.
VAR قرار نیست جای داور را بگیرد. این فناوری اطلاعات تصویری بیشتری در اختیار تیم داوری قرار میدهد تا احتمال باقیماندن خطاهای آشکار کاهش پیدا کند. بااینحال، تصمیم نهایی همچنان انسانی است و در صحنههای تفسیری، امکان اختلافنظر کاملاً از بین نمیرود. هنوز هم صحنههایی وجود دارند که بعد از بازبینی، دو کارشناس داوری نظر متفاوتی درباره آن دارند. شدت یک برخورد، عمدی بودن یک هند یا میزان تأثیر یک بازیکن روی صحنه آفساید، همیشه پاسخ کاملاً قطعی ندارند. در نهایت، داور باید بر اساس تصاویر موجود تصمیم بگیرد و همین موضوع باعث میشود بحثها ادامه پیدا کند.
هم چنین در فوتبال ایران، انتشار عمومی و منظم توضیحات مربوط به تصمیمهای VAR هنوز به یک رویه ثابت تبدیل نشده است. در نتیجه، هواداران معمولاً فقط تصمیم نهایی را مشاهده میکنند و اطلاعات محدودی درباره تصاویر بررسیشده، دلیل مداخله VAR و منطق تصمیم داور دارند.
تجربه VAR چه درسی برای اجرای فناوری دارد؟
داستان VAR در فوتبال ایران فقط درباره داوری نیست. این تجربه نشان میدهد که موفقیت یک فناوری صرفاً به کیفیت فنی آن وابسته نیست. حتی یک محصول اثباتشده نیز ممکن است در صورت نبود زیرساخت مناسب، آموزش کافی و برنامه اجرایی دقیق، نتیجه مورد انتظار را ایجاد نکند.
پس از توسعه هر محصول یا فناوری، باید به چند سؤال اساسی پاسخ داده شود: آیا محیط استفاده برای پذیرش آن آماده است؟ آیا زیرساخت فنی لازم وجود دارد؟ کاربران بهدرستی آموزش دیدهاند؟ مسئولیتها و فرایندها مشخصاند؟ و آیا انتظارات واقعبینانهای برای مخاطبان تعریف شده است؟
VAR قرار نبود تمام اختلافهای فوتبال را از بین ببرد؛ قرار بود ابزار دقیقتری در اختیار داوران قرار دهد. اما زمانی که تجهیزات، آموزش، فرایند اجرا و ارتباط با مخاطبان بهطور هماهنگ توسعه پیدا نکنند، حتی یک فناوری موفق نیز ممکن است خود به منبع بیاعتمادی تبدیل شود.
تجربه فوتبال ایران نشان میدهد فاصله میان «خرید یک فناوری» و «پیادهسازی موفق آن» میتواند بسیار زیاد باشد. عبور از این فاصله به برنامهریزی، آزمایش، آموزش، مدیریت زیرساخت و توسعه مرحلهبهمرحله نیاز دارد.
